میراث آریا: حسینیه تاریخی ارزهخوران در شهرستان ماهنشان، افزون بر ارزش معماری، بخشی زنده از حافظه جمعی و هویت مذهبی مردم منطقه به شمار میرود. این بنا در طول سالهای متمادی محل برگزاری آیینهای سوگواری و گردهماییهای مذهبی بوده و همچنان در دهه نخست محرم، پذیرای جمع زیادی از عزاداران حضرت اباعبدالله الحسین (ع) است. از این رو، حفاظت از آن تنها به نگهداری یک ساختمان تاریخی محدود نمیشود، بلکه صیانت از بخشی از میراث فرهنگی، اعتقادی و اجتماعی مردم روستای ارزهخوران و شهرستان ماهنشان است.ماهنشان پتانسیل تبدیل شدن به یک قطب گردشگری در زنجان را دارد، اما نیاز به روایتگری دارد.
معرفی بنا و جایگاه تاریخی ـ مذهبی
حسینیه تاریخی ارزهخوران در روستای قلعه ارزهخوران از توابع شهرستان ماهنشان قرار دارد. این بنا از آثار ارزشمند مذهبی اواخر دوره قاجاریه است و در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده؛ موضوعی که جایگاه آن را از یک فضای محلی برای برگزاری مراسم مذهبی فراتر برده و آن را در شمار میراث ثبتشده و متعلق به هویت ملی کشور قرار داده است. ثبت ملی بنا، ضرورت مراقبت اصولی، توجه به ویژگیهای معماری بومی و جلوگیری از مداخلاتی را که میتواند اصالت آن را مخدوش کند، دوچندان میسازد.
حسینیه ارزهخوران در مناسبتهای مذهبی، بهویژه دهه اول محرم، کارکرد اجتماعی و آیینی خود را حفظ کرده است. حضور جمع زیادی از عزاداران حضرت اباعبدالله الحسین (ع) در این بنا، نشان میدهد که حسینیه همچنان اثری زنده و مورد استفاده جامعه محلی است و ارزش آن فقط در قدمت تاریخی خلاصه نمیشود. پیوند میان معماری تاریخی، آیینهای مذهبی و خاطرات نسلهای مختلف، این بنا را به جلوهای روشن از هویت مذهبی و ریشهدار مردم منطقه تبدیل کرده است.
احیا و رونق بیشتر حسینیه در سالهای آینده، از مطالبات مردم فرهنگدوست منطقه به شمار میرود. تحقق این مطالبه میتواند ضمن حفظ کارکرد مذهبی بنا، به معرفی ظرفیتهای فرهنگی شهرستان ماهنشان و تقویت مشارکت مردم در حفاظت از میراث محلی کمک کند. در چنین نگاهی، اهالی روستا و هیأتامنا نهتنها استفادهکنندگان بنا، بلکه از همراهان مؤثر در نگهداری و پاسداری از آن محسوب میشوند.
اقدامات انجامشده در حوزه مرمت و استحکامبخشی
در راستای صیانت از حسینیه تاریخی ارزهخوران و جلوگیری از تخریب تدریجی آن، اقداماتی برای مرمت، بازسازی و استحکامبخشی بنا انجام شده است. این حسینیه طی سالهای گذشته دو بار مورد مرمت قرار گرفته است؛ مرحله نخست در دهه ۸۰ انجام شد و مرحله دوم در سال ۱۴۰۴ با مشارکت فعال هیأتامنا و اهالی روستای ارزهخوران در دستور کار قرار گرفت. همراهی جامعه محلی در این روند، نشانه اهمیت بنا برای مردم و بیانگر نقش مشارکت اجتماعی در حفاظت از آثار تاریخی است.
در عملیات مرمت سال ۱۴۰۴، اسکلتها و پایههای آهنی برای تقویت سازه و جلوگیری از ریزش بنا نصب شد. این اقدام با توجه به ضرورت حفظ ایمنی و پایداری ساختمان، گامی مهم در کاهش خطرهای ناشی از فرسودگی به شمار میرود. افزون بر آن، در سال گذشته حیاط و بدنه خارجی حسینیه بهطور کامل با استفاده از کاهگل سنتی مرمت شد. انتخاب این شیوه، علاوه بر کمک به حفاظت از سطوح خارجی، با هدف حفظ اصالت معماری بومی و هماهنگی بنا با ویژگیهای سنتی منطقه صورت گرفت.
مجموع این اقدامات نشان میدهد که مرمت حسینیه بر پایه حفظ ارزشهای تاریخی و معماری آن دنبال شده است. با این حال، ادامه حفاظت از بنا نیازمند برنامهریزی مرحلهای، تأمین اعتبار و هماهنگی میان متولی قانونی، دستگاههای تخصصی و مردم روستاست تا اقدامات انجامشده به نتیجه پایدار برسد.
چالشها و محدودیتهای موجود
مهمترین چالش پیشروی حسینیه ارزهخوران، محدودیت منابع مالی و ناکافیبودن اعتبارات برای تکمیل عملیات مرمتی است. اگرچه بخشهایی از بنا، از جمله حیاط و بدنه خارجی، مرمت شده و برای استحکامبخشی نیز اسکلتها و پایههای آهنی نصب شده است، مرمت بخشهای داخلی به دلیل کمبود اعتبار نیمهکاره مانده و تکمیل نشده است. استمرار این وضعیت میتواند روند حفاظت همهجانبه بنا را با دشواری مواجه کند و ضرورت تأمین منابع جدید را افزایش دهد.
مرمت بخش داخلی باید با رعایت ضوابط میراث فرهنگی و توجه به اصالت مصالح و ساختار بنا انجام شود. هرگونه اقدام شتابزده یا غیرکارشناسی ممکن است به ویژگیهای تاریخی حسینیه آسیب بزند؛ بنابراین تأمین اعتبار، تهیه برنامه اجرایی مشخص و استفاده از روشهای متناسب با معماری بومی، سه ضرورت اساسی برای ادامه کار است. در کنار حمایتهای دولتی، مشارکت هیأتامنا و اهالی نیز میتواند در پیشبرد مراحل بعدی مؤثر باشد.
از سوی دیگر، در سال ۱۴۰۵ متولی قانونی بنا تغییر کرده و مدیریت حسینیه از اداره میراثفرهنگی به اداره اوقاف و امور خیریه واگذار شده است. این تغییر مدیریتی، نیازمند استمرار هماهنگی بین دستگاههاست تا انتقال مسئولیت، وقفهای در روند حفاظت، پایش و پیگیری مرمت ایجاد نکند.
وضعیت فعلی پایش و نظارت
حسینیه تاریخی ارزهخوران با وجود تغییر متولی قانونی، همچنان بهعنوان یکی از آثار تاریخی و ملی برجسته شهرستان ماهنشان، بهطور مستمر پایش میشود. این پایش با هدف پیشگیری از تخریب، بررسی وضعیت عمومی بنا، حفظ اصالت معماری و شناسایی زودهنگام آسیبهای احتمالی، در دورههای هفتگی و ماهانه انجام میگیرد. گزارشهای حاصل از نظارتها نیز به مرکز استان ارسال میشود تا وضعیت بنا در سطوح مدیریتی مرتبط در جریان باشد و در صورت نیاز، تصمیمهای لازم برای حفاظت و مرمت اتخاذ شود.
تغییر متولی قانونی به معنای تغییر هویت تاریخی و ملی حسینیه نیست. این بنا همچنان در فهرست آثار ملی ایران قرار دارد و ارزشهای تاریخی، مذهبی و معماری آن غیرقابل تغییر است. از این منظر، اداره میراثفرهنگی، اداره اوقاف و امور خیریه، هیأتامنا و مردم محلی باید در چارچوب مسئولیتهای خود، همکاری لازم را برای حفظ بنا و استمرار کارکرد فرهنگی آن دنبال کنند.
پایش مستمر آثار تاریخی، اقدامی حیاتی برای صیانت از هویت ملی است؛ زیرا نظارت دورهای امکان شناسایی سریعتر ترکها، فرسودگیها، آسیبهای سازهای و دیگر نشانههای تخریب را فراهم میکند. همچنین، ثبت و ارسال گزارشهای نظارتی، زمینه را برای اولویتبندی اقدامات، مرمت بهموقع و جلوگیری از تبدیل آسیبهای کوچک به خسارتهای گسترده فراهم میسازد. تداوم این روند، شرط مهم حفظ حسینیه ارزهخوران برای نسلهای آینده است.
حسینیه تاریخی ارزهخوران، بنایی متعلق به اواخر دوره قاجاریه و ثبتشده در فهرست آثار ملی ایران، همچنان جایگاهی مهم در حیات مذهبی و فرهنگی شهرستان ماهنشان دارد. میزبانی سالانه از عزاداران حضرت اباعبدالله الحسین (ع) در دهه نخست محرم، پیوند این اثر را با باورها، خاطرات و آیینهای مردم منطقه زنده نگه داشته است. از همین رو، حفاظت از حسینیه باید همزمان دو هدف را دنبال کند: صیانت از اصالت تاریخی و معماری بنا و تداوم کارکرد اجتماعی و مذهبی آن.
دو مرحله مرمت در دهه ۸۰ و سال ۱۴۰۴، نصب اسکلتها و پایههای آهنی و مرمت کامل حیاط و بدنه خارجی با کاهگل سنتی، اقدامات مؤثری برای حفظ و استحکامبخشی بنا بوده است. با این حال، نیمهتمامماندن مرمت بخشهای داخلی به دلیل محدودیت منابع مالی نشان میدهد که حفاظت از این میراث ملی به حمایت مستمر و تأمین اعتبار کافی نیاز دارد. تغییر متولی قانونی بنا در سال ۱۴۰۵ و واگذاری مدیریت آن به اداره اوقاف و امور خیریه نیز ضرورت هماهنگی منظم میان دستگاههای مسئول را بیشتر کرده است.
تداوم پایش هفتگی و ماهانه، ارسال گزارشهای نظارتی به مرکز استان، تکمیل مرمت داخلی با روشهای کارشناسی و جلب مشارکت مردم و هیأتامنا، باید در اولویت برنامههای آینده قرار گیرد. حمایت اعتباری و مدیریتی از این بنا، هزینهای صرفاً عمرانی نیست؛ بلکه سرمایهگذاری برای حفظ هویت ملی، میراث مذهبی و پیوند فرهنگی نسلهای امروز و فرداست. شایسته است با استمرار نظارت و فراهمکردن زمینه مرمت کامل، حسینیه ارزهخوران همچنان بهعنوان میراثی زنده، ایمن و شایسته شهرستان ماهنشان برای نسلهای آینده باقی بماند.
موزه روباز شهرستان ماهنشان
ماهنشان تنها یک شهرستان نیست، بلکه یک «موزه روباز» از تمدنهای مختلف است.
- قلعه تاریخی بهستان: این نماد اصلی منطقه است. معماری نظامی و استراتژیک آن نشاندهنده اهمیت ماهنشان در مسیرهای تاریخی است. این قلعه میتواند به عنوان «قلب تپنده گردشگری» در تمام متون شما استفاده شود.
- تنوع تمدنی: لایههای تاریخی موجود در منطقه (از دوران پیش از اسلام تا دوران اسلامی) نشان میدهد که ماهنشان همواره بخشی از شاهراههای تجاری و فرهنگی ایران بوده است.
- میراث معنوی و سنتی: علاوه بر بناهای سنگی، «میراث ناملموس» مثل آداب و رسوم محلی، موسیقیهای بومی و روشهای سنتی کشاورزی و پرورش ماهی، بخش جداییناپذیری از هویت تاریخی ماهنشان است.
- گزارش از زهرا محمدی
انتهای پیام/
نظر شما